ThS. Phạm Thị Lan Hương

   GVC. Khoa Lý luận cơ sở

Tóm tắt: Kỷ niệm 208 năm ngày sinh của Karl Marx (Các Mác) (05/5/1818 – 05/5/2026) là dịp để tiếp tục khẳng định giá trị trường tồn của học thuyết Mác trong việc lý giải và định hướng các vấn đề phát triển xã hội hiện đại. Một trong những nội dung có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc trong di sản lý luận của ông là tư tưởng về con người – vừa là chủ thể sáng tạo lịch sử, vừa là mục tiêu cao nhất của sự phát triển xã hội.

Trong bối cảnh hiện nay, khi chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và cạnh tranh nguồn nhân lực diễn ra ngày càng gay gắt, việc vận dụng tư tưởng của Mác về phát triển con người trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các địa phương, trong đó có Nghệ An - một tỉnh có quy mô dân số lớn, lực lượng lao động dồi dào nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức về chất lượng nguồn nhân lực.

Từ khóa: Các Mác, phát triển con người, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong hệ thống tư tưởng của mình, C.Mác đặc biệt nhấn mạnh vấn đề phát triển con người như mục tiêu trung tâm của tiến bộ xã hội. Ông cho rằng con người không chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh mà còn là chủ thể cải tạo hoàn cảnh thông qua hoạt động thực tiễn. Sự phát triển toàn diện của con người chỉ có thể đạt được khi các điều kiện kinh tế - xã hội giải phóng con người khỏi sự tha hóa, đặc biệt là trong lao động. Theo C.Mác, một xã hội tiến bộ là xã hội tạo điều kiện cho mỗi cá nhân phát huy tối đa năng lực, trong đó “sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người”. Đây là giá trị nhân văn sâu sắc, mang ý nghĩa định hướng lâu dài cho sự phát triển bền vững của nhân loại.

Trong toàn bộ di sản lý luận của C.Mác, vấn đề con người giữ vị trí trung tâm, xuyên suốt và có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc đối với nhận thức và cải tạo xã hội. Khi bàn về bản chất con người, C.Mác đã đưa ra một luận điểm mang tính cách mạng: bản chất con người không phải là cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng lẻ mà là tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Quan điểm này đã vượt qua cách tiếp cận siêu hình trước đó, khẳng định con người luôn tồn tại trong những điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể, chịu sự quy định của các quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Chính vì vậy, sự phát triển của con người không thể tách rời khỏi sự phát triển của xã hội, và ngược lại, sự tiến bộ của xã hội phụ thuộc quyết định vào sự phát triển của con người.

Từ cách tiếp cận duy vật lịch sử, C.Mác đã xây dựng cơ sở lý luận khoa học về vị trí và vai trò của con người trong tiến trình vận động của xã hội. Theo đó, con người không chỉ là lực lượng trực tiếp làm nên lịch sử mà đồng thời cũng chịu sự quy định của chính những điều kiện lịch sử cụ thể. Thông qua hoạt động thực tiễn, trước hết là lao động sản xuất, con người không chỉ sáng tạo ra của cải vật chất mà còn từng bước hoàn thiện chính mình trên các phương diện tri thức, kỹ năng và phẩm chất. Vì vậy, xét đến bản chất sâu xa, sự phát triển của lực lượng sản xuất chính là biểu hiện tập trung của quá trình phát triển con người – nhân tố giữ vai trò trung tâm, có ý nghĩa quyết định đối với sự vận động và phát triển của đời sống kinh tế - xã hội.

Một nội dung đặc biệt quan trọng trong tư tưởng của C.Mác là quan niệm về mục tiêu phát triển xã hội. Theo ông, sự phát triển chân chính không chỉ dừng lại ở tăng trưởng kinh tế mà phải hướng tới giải phóng con người, tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển toàn diện. Điều này thể hiện rõ trong lý tưởng về một xã hội mà ở đó con người được phát triển tự do, toàn diện, không bị tha hóa bởi các quan hệ áp bức hay những ràng buộc phi nhân tính. Như vậy, con người không chỉ là động lực mà còn là mục tiêu cao nhất của sự phát triển.

Từ góc độ đó, có thể thấy tư tưởng của C.Mác đã đặt nền móng cho các lý thuyết phát triển hiện đại, trong đó nhấn mạnh vai trò của vốn con người, của giáo dục, đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong điều kiện hiện nay, khi kinh tế tri thức và tiến trình chuyển đổi số ngày càng giữ vị trí trung tâm của sự phát triển, yếu tố con người ngày càng khẳng định vai trò then chốt. Thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ, nguồn nhân lực đã trở thành lực lượng quyết định trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của từng quốc gia cũng như mỗi địa phương. Điều này càng làm nổi bật giá trị thời đại của tư tưởng Mác về phát triển con người, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải vận dụng sáng tạo những luận điểm đó vào thực tiễn phát triển ở Việt Nam nói chung và Nghệ An nói riêng.

2. Thực trạng nguồn nhân lực ở Nghệ An trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập

Nghệ An là tỉnh có quy mô dân số lớn, khoảng 3,8 triệu người, đứng thứ 13 cả nước[1], với lực lượng lao động hơn 1,6 triệu người, tạo nên một lợi thế quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Đây là địa phương đang ở trong thời kỳ “dân số vàng”, mỗi năm bổ sung hàng chục nghìn lao động mới vào thị trường, tạo ra nguồn cung lao động dồi dào cho phát triển. Tuy nhiên, lợi thế về số lượng không đồng nghĩa với lợi thế về chất lượng, và thực tiễn đang đặt ra nhiều vấn đề đáng suy nghĩ.

Trong những năm gần đây, tỉnh Nghệ An đã đạt nhiều kết quả tích cực trong lĩnh vực giải quyết việc làm và phát triển nguồn nhân lực. Riêng trong 8 tháng đầu năm 2025, toàn tỉnh đã tạo việc làm cho khoảng 31.000 lao động, đạt 67,39% kế hoạch năm, trong đó có 12.800 người tham gia làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng[2]. Trước đó, tính đến hết tháng 4 năm 2025, số lao động được giải quyết việc làm đạt khoảng 16.400 người, tương đương trên 35% kế hoạch đề ra cho cả năm[3]. Những con số này cho thấy sự năng động của thị trường lao động và nỗ lực của chính quyền địa phương trong việc kết nối cung - cầu lao động.

Song song với đó, hệ thống giáo dục và đào tạo nghề của Nghệ An có bước phát triển tương đối toàn diện. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 71,5%, tăng đáng kể so với những năm trước. Toàn tỉnh hiện có hệ thống cơ sở đào tạo khá đa dạng với nhiều trường đại học, cao đẳng, trung cấp và trung tâm giáo dục nghề nghiệp, mỗi năm đào tạo hàng chục nghìn học sinh, sinh viên. Giai đoạn 2021–2025, toàn tỉnh đã đào tạo nghề cho gần 330.150 lượt người, gắn đào tạo với nhu cầu của doanh nghiệp, tỷ lệ có việc làm sau đào tạo đạt trên 81%[4], góp phần quan trọng vào nâng cao chất lượng nguồn nhân lực .

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực trạng nguồn nhân lực ở Nghệ An vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức. Một trong những vấn đề nổi bật là tình trạng thiếu hụt lao động, nguồn cung lao động không đáp ứng được cả về số lượng và chất lượng. Đặc biệt, trong bối cảnh các dự án FDI lớn đầu tư vào các khu công nghiệp như VSIP, nhu cầu lao động kỹ thuật cao ngày càng tăng, trong khi nguồn nhân lực tại chỗ chưa đáp ứng kịp. Dự kiến năm 2026, nhu cầu sử dụng lao động của các doanh nghiệp quy mô lớn trong Khu kinh tế và các Khu công nghiệp trên địa bàn Nghệ An sẽ đạt khoảng 90.000 người. Trong đó, khối doanh nghiệp FDI giữ vai trò chi phối, chiếm hơn 70% nhu cầu tuyển dụng, tập trung chủ yếu ở các lĩnh vực như sản xuất linh kiện điện tử, công nghiệp năng lượng tái tạo, may mặc xuất khẩu và chế tạo linh kiện ô tô[5]. Mặc dù nhu cầu tuyển dụng tăng cao, song nhiều doanh nghiệp vẫn đang đối mặt với không ít trở ngại trong việc thu hút và tuyển chọn lao động, đặc biệt là lực lượng lao động có tay nghề, lao động có trình độ cao.

Một nghịch lý đáng chú ý là mặc dù nguồn lao động dồi dào, nhưng tình trạng lao động di cư ra ngoài tỉnh và ra nước ngoài vẫn diễn ra mạnh mẽ. Hiện nay, ước tính Nghệ An có khoảng 700.000 lao động đang làm việc ngoài địa bàn tỉnh và 98.427 lao động làm việc có thời hạn ở nước ngoài giai đoạn 2021-2025[6]. Thực trạng này phản ánh sức hút của thị trường lao động trong tỉnh còn hạn chế, chưa đủ khả năng thu hút và giữ chân người lao động, nhất là lực lượng lao động có trình độ, tay nghề.

Những hạn chế nêu trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, trong đó có những nguyên nhân cơ bản như: chất lượng đào tạo chưa gắn chặt nhu cầu doanh nghiệp; cơ cấu ngành nghề đào tạo mất cân đối; thiếu liên kết hiệu quả giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp; chính sách thu hút, giữ chân lao động có tay nghề còn hạn chế; môi trường làm việc và thu nhập chưa đủ sức cạnh tranh; chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm; hạ tầng số và năng lực chuyển đổi số chưa đồng đều; tư duy nghề nghiệp của một bộ phận lao động còn ngắn hạn; công tác dự báo thị trường lao động chưa sát thực tiễn.

Từ cơ sở lý luận của C.Mác về phát triển con người và thực tiễn nguồn nhân lực ở Nghệ An, có thể thấy rằng việc phát triển nguồn nhân lực không chỉ là yêu cầu kinh tế mà còn là nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài.

Trước hết, tỉnh cần đóng vai trò trung tâm trong việc dự báo nhu cầu nhân lực theo từng ngành, lĩnh vực và từng giai đoạn phát triển, trên cơ sở quy hoạch kinh tế - xã hội và định hướng thu hút đầu tư. Từ kết quả dự báo này, chính quyền tỉnh thực hiện “đặt hàng” cụ thể đối với các cơ sở giáo dục – đào tạo, đặc biệt là các trường đại học, cao đẳng, trung cấp nghề trên địa bàn, về số lượng, cơ cấu ngành nghề, trình độ và chuẩn đầu ra của người học. Điểm cốt lõi của cơ chế này là chuyển từ tư duy “đào tạo theo khả năng” sang “đào tạo theo nhu cầu có địa chỉ”, bảo đảm sản phẩm đào tạo gắn trực tiếp với vị trí việc làm cụ thể. Việc triển khai hiệu quả cơ chế đặt hàng đào tạo không chỉ góp phần khắc phục tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ” mà còn tạo ra sự chuyển biến căn bản trong mối quan hệ giữa đào tạo và sử dụng lao động, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư cho giáo dục – đào tạo và đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển của tỉnh trong giai đoạn mới.

Thứ ba, cần đặc biệt coi trọng việc tạo dựng một môi trường thuận lợi cho sự phát triển toàn diện của con người, bởi đây là yếu tố nền tảng quyết định chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn. Nội dung này không chỉ dừng lại ở việc cải thiện điều kiện sống về mặt vật chất mà còn bao hàm việc nâng cao đời sống tinh thần, bảo đảm khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục và văn hóa một cách công bằng, hiệu quả. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp, ổn định, có tính cạnh tranh lành mạnh và mở ra cơ hội phát triển, thăng tiến rõ ràng. Bên cạnh đó, việc ban hành và thực thi các chính sách thu hút, trọng dụng và giữ chân nhân tài cần được quan tâm đúng mức nhằm hạn chế tình trạng “chảy máu chất xám” đang diễn ra ở không ít địa phương hiện nay. Trong bối cảnh Nghệ An có tỷ lệ lớn lao động làm việc ngoài tỉnh và xuất khẩu lao động, cần có chiến lược “tái tích hợp nguồn nhân lực hồi hương”. Đây là nguồn lao động đã được rèn luyện về kỹ năng, tác phong công nghiệp và kinh nghiệm quốc tế. Tỉnh cần xây dựng cơ chế hỗ trợ khởi nghiệp, chuyển giao công nghệ và tạo điều kiện để lực lượng này tham gia vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh tại địa phương. Nếu được khai thác hiệu quả, đây sẽ là nguồn lực quan trọng góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực một cách nhanh chóng và thực chất.

Thứ tư, cần gắn phát triển nguồn nhân lực với bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa xứ Nghệ. Con người không chỉ được phát triển về kỹ năng mà còn cần được nuôi dưỡng về giá trị, đạo đức và bản lĩnh văn hóa. Việc lồng ghép giáo dục truyền thống, ý thức cộng đồng, tinh thần hiếu học và ý chí vươn lên của con người Nghệ An vào quá trình đào tạo sẽ góp phần hình thành nguồn nhân lực không chỉ “giỏi chuyên môn” mà còn “vững nhân cách”, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong dài hạn.