Chính quyền địa phương 2 cấp tạo ra sự điều chỉnh căn bản trong vận hành quyền lực: Thẩm quyền tập trung hơn, quy trình rút gọn, quyết sách nhanh hơn. Khi quyền lực được nén lại, yêu cầu kiểm soát càng phải chặt chẽ, thực chất. Trong bối cảnh ấy, đại biểu dân cử phải vượt lên vai trò chuyển tải, trở thành chủ thể giám sát, phản biện và kiến tạo chính sách, theo đuổi vấn đề đến cùng vì lợi ích Nhân dân.

Thực tiễn hoạt động của Đoàn đại biểu Quốc hội Nghệ An thời gian qua cho thấy một điều rõ ràng: Khi đại biểu đủ bản lĩnh và kiên trì theo đuổi vấn đề, nghị trường có thể tạo ra những quyết định mang tính bước ngoặt.

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Nghị quyết về chủ trương đầu tư Dự án cao tốc Vinh - Thanh Thủy được thông qua. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng giao thông. Đó là quyết định mở rộng không gian phát triển phía Tây Nghệ An, kết nối hành lang kinh tế với nước bạn Lào, tạo động lực mới cho khu vực miền núi.

Dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy được thông qua, mở ra trục kết nối chiến lược về phía Tây Nghệ An, thúc đẩy giao thương với Lào và tạo động lực phát triển cho khu vực miền núi. Ảnh minh họa

Đằng sau quyết nghị ấy là cả một quá trình chuẩn bị công phu của địa phương và sự tham gia lập luận chặt chẽ, thuyết phục của các đại biểu Quốc hội đoàn Nghệ An. Vấn đề không dừng ở việc “đề nghị Trung ương quan tâm”, mà được nâng lên thành căn cứ chính sách, được bảo vệ bằng số liệu, phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội, tầm nhìn chiến lược.

Trước đó, tại Kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XV đã quyết định bổ sung 1.275 tỷ đồng từ nguồn tăng thu ngân sách Trung ương năm 2022 để xử lý dứt điểm đền bù, giải phóng mặt bằng Quốc lộ 1A đoạn qua Nghệ An. Vấn đề tồn tại qua nhiều nhiệm kỳ, phát sinh khiếu kiện phức tạp, từng có nguy cơ trở thành điểm nghẽn kéo dài. Cuối cùng, nó được tháo gỡ nhờ sự kiên trì kiến nghị và theo đuổi đến cùng của đại biểu.

Các đại biểu Quốc hội đoàn Nghệ An tại Kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XV. Ảnh: Nam An

Hai dấu ấn ấy cho thấy một nguyên tắc cốt lõi: Đại biểu không chỉ chuyển tải ý kiến địa phương, mà phải biết nâng vấn đề lên tầm nghị sự quốc gia; không chỉ phản ánh, mà phải tham gia kiến tạo giải pháp.

Ở cấp tỉnh, nhiệm kỳ 2021 - 2026, HĐND Nghệ An đã tổ chức 35 kỳ họp, trong đó, có 25 kỳ họp chuyên đề; ban hành 592 nghị quyết. Những con số ấy không chỉ phản ánh tần suất hoạt động, mà còn cho thấy xu hướng gia tăng tính chuyên sâu.

Quang cảnh kỳ họp thứ 36, HĐND tỉnh khóa XVIII, nhiệm kỳ 2021 - 2026. Ảnh: Mai Hoa

Nhiều cuộc giám sát chuyên đề đã chỉ ra tồn tại trong quản lý khoáng sản, tình trạng dự án chậm tiến độ, việc thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững… Qua giám sát, không ít nội dung được chấn chỉnh kịp thời; nhiều cơ chế được điều chỉnh sát thực tiễn hơn.

Tuy nhiên, trong bối cảnh cả nước chuyển từ chính quyền địa phương 3 cấp sang 2 cấp, quy trình hành chính rút gọn đồng nghĩa với việc trách nhiệm cá nhân rõ hơn, quyền quyết định tập trung hơn. Khi quyền lực tập trung mà cơ chế giám sát không đủ mạnh, rất dễ nảy sinh nguy cơ “thuận tiện cho cơ quan thực thi” thay vì phục vụ người dân.

Đoàn giám sát của HĐND tỉnh giám sát công tác quản lý Nhà nước về khoáng sản tại xã Quỳ Hợp. Ảnh: P.V

Vì vậy, đại biểu không thể chất vấn cho đủ quy trình. Chất vấn phải đi kèm theo dõi việc thực hiện lời hứa; phải yêu cầu xác định rõ trách nhiệm, lộ trình và thời hạn khắc phục. Giám sát không thể dừng ở kết luận, mà phải được kiểm chứng bằng chuyển biến thực tế.

Tại Hội nghị tổng kết hoạt động nhiệm kỳ 2021 - 2026 và kỷ niệm 80 năm ngày bầu cử HĐND tỉnh Nghệ An khóa I (24/2/1946 - 24/2/2026), Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An Nguyễn Khắc Thận đã đề nghị HĐND tỉnh tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tổ chức và hoạt động, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng toàn diện và kỳ vọng ngày càng cao của cử tri.

Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Khắc Thận phát biểu tại Hội nghị tổng kết hoạt động HĐND tỉnh khoá XVIII và kỷ niệm 80 năm Ngày bầu cử khóa I.

Đặc biệt, đồng chí nhấn mạnh yêu cầu nâng cao tính quyền lực Nhà nước và tính Nhân dân trong mọi hoạt động. Theo đó, phải nâng cao hiệu quả thực chất các hoạt động giám sát chuyên đề, chất vấn và giải trình; tập trung vào những vấn đề lớn, bức xúc, được cử tri và Nhân dân quan tâm; gắn giám sát với trách nhiệm giải trình, khắc phục hạn chế, yếu kém, qua đó, góp phần tăng cường kỷ luật, kỷ cương, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy Nhà nước của tỉnh.

Có thể thấy, thông điệp ấy đặt ra một đòi hỏi không thể né tránh: Trong thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, không gian trách nhiệm của cơ quan dân cử rộng hơn nhưng cũng nặng nề hơn. Nếu không tự đổi mới, cơ quan dân cử sẽ tụt lại phía sau chính tiến trình cải cách mà mình phải giám sát.

Đoàn giám sát của Quốc hội kiểm tra Dự án Thủy lợi Bản Mồng. Ảnh: P.V

Từ những yêu cầu đặt ra trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, mỗi đại biểu dân cử không thể chỉ dừng ở việc “làm tròn vai”. Khi thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn cho địa phương, quy trình rút gọn, quyết sách nhanh hơn, thì vai trò đại diện càng phải được nâng lên một nấc mới, bản lĩnh hơn, chuyên nghiệp hơn và có chiều sâu hơn.

Nhìn lại kinh nghiệm hoạt động của Đoàn ĐBQH Nghệ An qua các nhiệm kỳ, ông Lê Doãn Hợp - nguyên Trưởng Đoàn ĐBQH Nghệ An khóa XI chia sẻ một cách làm đáng suy ngẫm: Có nơi từng có đại biểu cả nhiệm kỳ không phát biểu, nhưng chúng tôi thì không để xảy ra tình trạng đó. Theo ông, điều quan trọng không nằm ở khẩu hiệu, mà ở cách tổ chức hoạt động. Đoàn căn cứ nội dung thảo luận của Quốc hội, xem xét năng khiếu, sở trường và thực tế của từng đại biểu để phân công phát biểu; kết hợp giữa phân công và tự nguyện. Những người chưa từng phát biểu được khuyến khích chuẩn bị kỹ, phát biểu ở tổ trước khi ra hội trường; trưởng đoàn sẵn sàng góp ý, chỉnh sửa, hỗ trợ.

Trung tướng Trần Đức Thuận - Đại biểu Quốc hội đoàn Nghệ An phát biểu tại Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XV về sự lãng phí khi Dự án Thủy lợi Bản Mồng chậm tiến độ. Ảnh: Nam An

Cách làm ấy vừa tạo áp lực trách nhiệm, vừa tạo môi trường rèn luyện. Phát biểu trước nghị trường không chỉ là thể hiện tấm lòng đại diện cho cử tri Nghệ An, mà còn là quá trình tự hoàn thiện bản thân. “Đọc có thể không ai biết của ai, nhưng nói là của mình”, ông Lê Doãn Hợp nhấn mạnh dấu ấn cá nhân trong mỗi ý kiến.

Đằng sau những phát biểu ấy là sự chuẩn bị công phu, là sự hỗ trợ lẫn nhau trong tập thể đoàn. Ông Lê Doãn Hợp cũng cho rằng, phải biết kết hợp giữa kiến thức cá nhân và bồi bổ tri thức tập thể; giữa phân công cụ thể và ý thức tự giác. Khi mỗi đại biểu được đặt đúng vị trí, được tạo điều kiện phát huy sở trường, thì hiệu quả chung của cả đoàn được nâng lên rõ rệt.

Kinh nghiệm đó không chỉ có giá trị ở cấp Trung ương. Ngay cả trong tiếp xúc cử tri, cách phân công cũng rất quan trọng: Ai phụ trách lĩnh vực nào thì trực tiếp trả lời, giải trình lĩnh vực đó. Trả lời không vòng vo, không né tránh, mà đi thẳng vào vấn đề. Đó cũng là một hình thức “huấn luyện” bản lĩnh đại diện.

Hội nghị bồi dưỡng kỹ năng hoạt động hội đồng nhân dân cho đại biểu HĐND tỉnh khóa XVIII, nhiệm kỳ 2021- 2026. Ảnh: P.V

Thực tế cho thấy, những cơ chế đặc thù dành cho Nghệ An như Nghị quyết số 36/2021/QH15 hay Nghị quyết số 137/2024/QH15, trong nhiệm kỳ vừa qua, chỉ có thể hình thành khi đại biểu tham gia từ khâu đề xuất, góp ý đến hoàn thiện nội dung. Nếu chỉ dừng ở biểu quyết, đại biểu khó tạo được dấu ấn chính sách.

Tương tự, việc tháo gỡ vướng mắc tái định cư vùng lòng hồ Thủy điện Bản Vẽ, bố trí vốn cho kè sông Nậm Mộ, khắc phục hậu quả lũ quét ở Kỳ Sơn… đều đòi hỏi đại biểu không chỉ lắng nghe phản ánh của người dân, mà còn chủ động làm việc với cơ quan chức năng, đề xuất giải pháp và giám sát tiến độ thực hiện. Đại diện, vì thế, là một chu trình khép kín: Lắng nghe - phân tích - kiến nghị - giám sát - theo dõi kết quả.

Dự án kè sông Nậm Mộ được Quốc hội cho phép kéo dài thời gian thực hiện vì lý do khách quan, bất khả kháng, hiện đã hoàn thành đưa vào sử dụng. Ảnh: Văn Trường

Còn ông Nguyễn Thanh Hiền - nguyên Phó trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An khóa XIV nhấn mạnh: Đại biểu phải chuẩn bị kỹ lưỡng, nắm chắc thực tiễn, tham gia thảo luận với chính kiến rõ ràng. Nghị trường không phải nơi đọc lại báo cáo, mà là nơi phản biện chính sách trên cơ sở thông tin đầy đủ và lập luận chặt chẽ. Phản biện ở đây không phải để tạo khác biệt hình thức, mà để làm rõ tính hợp lý, tính khả thi và tác động của chính sách. Mỗi phát biểu phải có dữ liệu, có dẫn chứng, có lập luận. Khi đại biểu nói bằng chính sự hiểu biết và trải nghiệm thực tiễn của mình, nghị trường mới thực sự sống động và có chiều sâu.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển xanh và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương, những vấn đề đặt ra tại nghị trường ngày càng đa chiều, đan xen giữa kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh, đòi hỏi đại biểu không chỉ có kiến thức liên ngành mà còn phải có tầm nhìn dài hạn và bản lĩnh phản biện. Nếu không thường xuyên tự nâng cao năng lực, không dám nói thẳng, nói thật vì lợi ích chung, nghị trường rất dễ rơi vào sự đồng thuận hình thức, thiếu chiều sâu.

Chất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 35, HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII. Ảnh: P.VChất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 35, HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII. Ảnh: P.VChất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 35, HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII. Ảnh: P.VChất vấn và trả lời chất vấn tại Kỳ họp thứ 35, HĐND tỉnh Nghệ An khoá XVIII. Ảnh: P.V

Thiếu tướng Nguyễn Sỹ Hội - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Nghệ An, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh (nguyên Phó Tư lệnh Quân khu 4), từng là đại biểu Quốc hội Việt Nam các khóa XIII, XIV, hiện tiếp tục được tín nhiệm giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND tỉnh khóa XIX, nhiệm kỳ 2026-2031 chia sẻ: “Điều đúc rút sâu sắc nhất sau 2 nhiệm kỳ là: Muốn làm tròn vai trò người đại biểu của nhân dân thì trước hết phải sâu sát cơ sở, lắng nghe bằng tất cả sự chân thành và trách nhiệm. Đại biểu không thể chỉ trông chờ vào báo cáo tổng hợp, mà phải trực tiếp xuống địa bàn, gặp gỡ, đối thoại với người dân, quan sát thực tiễn để hiểu đúng, trúng và đủ trước khi phát biểu hay quyết nghị”.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Sỹ Hội, kinh nghiệm đầu tiên là không ngừng học tập, nâng cao trình độ về mọi mặt, đặc biệt là kiến thức pháp luật và công nghệ số. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, đại biểu không chỉ nắm vững chủ trương, chính sách, mà còn phải biết khai thác thông tin, xử lý dữ liệu, tương tác với cử tri qua các nền tảng mới.

Đối với đại biểu kiêm nhiệm, việc sắp xếp thời gian khoa học là yêu cầu bắt buộc. Không có thời gian cho cơ sở thì không có dữ liệu thực tiễn để phát biểu; không có thực tiễn thì tiếng nói tại nghị trường dễ trở nên chung chung. Thiếu tướng Nguyễn Sỹ Hội nhấn mạnh: Trách nhiệm của đại biểu không dừng ở việc “nói thay”, mà phải “đeo bám” đến cùng kết quả giải quyết. Kiến nghị được tiếp thu hay chưa, giải pháp có được thực thi hay không?

Có thể thấy, cử tri hôm nay không đánh giá đại biểu qua sự hiện diện tại hội trường, mà qua kết quả cuối cùng: Kiến nghị có được giải quyết hay không; quyết sách có tạo chuyển biến trong đời sống hay không. Sức mạnh của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vì thế không nằm ở sơ đồ tổ chức, mà ở chất lượng con người thực thi và giám sát nó. Trong bối cảnh đó, đại biểu dân cử phải là người dám nói điều cần nói, dám bảo vệ lợi ích chính đáng của Nhân dân và dám chịu trách nhiệm trước cử tri. Khi vai trò đại diện được nâng tầm, nghị trường mới thực sự là nơi kết tinh trí tuệ và ý chí của Nhân dân trong giai đoạn phát triển mới.

(Còn nữa)