TS. Nguyễn Thị Tùng

GVC. Khoa Lý luận cơ sở

Tóm tắt

Dựa trên nền tảng lý luận của C. Mác và Ph. Ăngghen, bài viết làm rõ sự phát triển của V.I. Lênin đối với quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, qua đó khẳng định vai trò chi phối của tồn tại xã hội, đồng thời nhấn mạnh tính độc lập tương đối và khả năng tác động trở lại của ý thức xã hội. Trên cơ sở đó, việc vận dụng quan điểm này trong bối cảnh hiện nay gắn với yêu cầu củng cố nền tảng tư tưởng, nâng cao hiệu quả giáo dục lý luận chính trị và đấu tranh với các quan điểm sai trái, qua đó khẳng định giá trị lý luận và thực tiễn bền vững của chủ nghĩa duy vật lịch sử ở Việt Nam.

Từ khóa: V.I.Lênin; chủ nghĩa duy vật lịch sử; tồn tại xã hội; ý thức xã hội; bảo vệ và phát triển học thuyết; ý nghĩa hiện thời.

1. Đặt vấn đề

Chủ nghĩa duy vật lịch sử do C. Mác và Ph. Ăngghen xây dựng, trong đó mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội giữ vị trí nền tảng, đã nhiều lần bị các khuynh hướng duy tâm và xét lại diễn giải sai lệch. Kế thừa và phát triển quan điểm đó, V. I Lênin không chỉ bảo vệ tính khoa học của học thuyết mà còn làm rõ hơn vai trò quyết định của tồn tại xã hội, đồng thời nhấn mạnh tính độc lập tương đối và khả năng tác động trở lại của ý thức xã hội.

Hiện nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng các quan điểm sai trái trên không gian mạng, việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng của V.I. Lênin có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị.

2. Nội dung

2.1. Quan điểm của V.I. Lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Trong cách tiếp cận duy vật lịch sử, quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội có ý nghĩa nền tảng, nhưng không ít lần bị các quan điểm duy tâm lý giải sai lệch. Dựa trên tư tưởng của C. Mác và Ph. Ăngghen. V.I. Lênin đã kiên quyết phê phán những quan niệm đồng nhất hai phạm trù này hoặc đề cao một cách tuyệt đối vai trò của ý thức xã hội.

Theo V.I. Lênin, tồn tại xã hội mang tính khách quan và giữ vai trò quyết định, trong khi ý thức xã hội chỉ là sự phản ánh của nó. Dù vậy, ý thức xã hội vẫn có mức độ độc lập tương đối và có khả năng tác động trở lại đời sống xã hội, nhưng không làm thay đổi vai trò chi phối của tồn tại xã hội.

Có thể thấy, những luận giải của V.I. Lênin không chỉ góp phần bảo vệ tính khoa học của chủ nghĩa duy vật lịch sử mà còn phát triển sâu sắc hơn nguyên lý này, qua đó cung cấp nền tảng phương pháp luận quan trọng cho việc nghiên cứu và lý giải các hiện tượng xã hội trong thực tiễn.

2.1.1. V.I. Lênin phê phán các quan điểm đồng nhất tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Quá trình đấu tranh lý luận, V.I.Lênin đã tập trung phê phán các quan điểm duy tâm tiêu biểu, trước hết là khuynh hướng đồng nhất tồn tại xã hội với ý thức xã hội.

Bô-gđa-nốp (1873-1928) - từng là ủy viên ban biên tập một số tờ báo thuộc cơ quan ngôn luận bôn-sê-vích như: “Tiến lên”, “Người vô sản”, “Đời sống mới” v.v. nhưng về sau đã ly khai khỏi phái bôn-sê-vích. Tháng Sáu 1909, Bô-gđa-nốp bị khai trừ ra khỏi đảng bôn-sê-vích.

Xuất phát từ quan điểm duy tâm về lịch sử, Bô-gđa-nốp cho rằng: “Trong đấu tranh sinh tồn, con người chỉ liên kết được nhờ ý thức; không có ý thức thì không có đời sống xã hội… tồn tại xã hội và ý thức xã hội…”^[1]. Vậy là ở đây Bô-gđa-nốp như V.I.Lênin nói, việc “sửa chữa và phát triển Mác… theo tinh thần của những nguyên lý cơ bản của Mác” thực chất là “một sự xuyên tạc hiển nhiên những cơ sở duy vật ấy… theo tinh thần của chủ nghĩa duy tâm”^[2].

Phê phán quan điểm đồng nhất tồn tại xã hội với ý thức xã hội của Bô-gđa-nốp, V.I.Lênin khẳng định: “Tồn tại xã hội và ý thức xã hội không phải là đồng nhất… ý thức phản ánh tồn tại xã hội… nói về sự đồng nhất là vô lý… đó là nguyên lý của chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử”^[3].

Cùng quan điểm với Bô-gđa-nốp, Su-béc-Dôn-đơn (1852–1935) đại biểu của “triết học nội tại”, khuynh hướng duy tâm và duy ngã trong nhận thức luận tìm cách “bác bỏ chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác”, đồng thời đồng nhất tồn tại xã hội với ý thức xã hội. Ông cho rằng: “Quá trình sản xuất vật chất cũng là một hiện tượng của ý thức… không thể đưa ta ra ngoài những quan hệ của ý thức”^[4].

Sau khi phê phán quan điểm duy tâm của Bô-gđa-nốp, Su-béc-Dôn-đơn và đồng bọn, V.I.Lênin khẳng định: “lý luận về tính đồng nhất giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội là một điều vô lý hoàn toàn… một lý luận phản động… không thể dung thứ những sự xuyên tạc trắng trợn đối với chủ nghĩa Mác”^[5].

2.1.2. V.I.Lênin khẳng định nguyên lý: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Trên cơ sở phê phán các quan điểm sai lầm đó, V.I.Lênin đi đến kết luận:

“Chủ nghĩa duy vật lịch sử thừa nhận rằng tồn tại xã hội không phụ thuộc vào ý thức xã hội… ý thức chỉ là sự phản ánh của tồn tại… không thể vứt bỏ một tiền đề cơ bản nào… mà không xa rời chân lý khách quan…”^[6]. Như vậy có thể thấy, luận điểm trên vừa có ý nghĩa lý luận sâu rộng vừa giữ vai trò định hướng phương pháp luận cho việc phân tích các hiện tượng xã hội một cách khoa học, đồng thời góp phần tăng cường hiệu quả đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện hiện nay.

2.2. Ý nghĩa hiện thời của quan điểm duy vật lịch sử về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Những biến chuyển mạnh mẽ của toàn cầu hóa, cùng với sự phát triển của công nghiệp 4.0 và không gian mạng, đang làm thay đổi căn bản đời sống xã hội, đồng thời đặt ra nhiều diễn biến phức tạp trong lĩnh vực tư tưởng. Các thế lực thù địch, cơ hội chính trị gia tăng xuyên tạc, phủ nhận nền tảng tư tưởng của Đảng, trong đó có việc bóp méo mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội nhằm tuyệt đối hóa vai trò của ý thức, tách rời ý thức khỏi cơ sở vật chất - lịch sử cụ thể.

Với điều kiện đó, việc kiên định quan điểm duy vật lịch sử do C. Mác và Ph. Ăngghen khởi xướng và được V.I.Lênin bảo vệ, phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Thứ nhất, cung cấp cơ sở phương pháp luận trong nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử do C. Mác và Ph. Ăngghen khởi xướng và được V.I.Lênin phát triển, tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với ý thức xã hội. Điều này cho thấy mọi tư tưởng, hệ giá trị hay trào lưu ý thức đều hình thành từ những điều kiện vật chất - kinh tế - xã hội nhất định, chứ không phải từ ý chí chủ quan thuần túy. Trên cơ sở đó, quan điểm duy vật lịch sử trở thành công cụ lý luận quan trọng để chỉ ra tính phiến diện của các luận điệu tuyệt đối hóa vai trò của ý thức, tách rời ý thức khỏi nền tảng hiện thực.

Thực tiễn, có quan điểm cho rằng sự phát triển của một quốc gia chủ yếu phụ thuộc vào “ý chí chính trị”, “khát vọng” hay “tư duy đổi mới”, trong khi xem nhẹ các yếu tố như trình độ lực lượng sản xuất, thể chế, nguồn lực và bối cảnh lịch sử. Từ góc độ duy vật lịch sử, có thể thấy rõ hạn chế của cách tiếp cận này: ý chí và tư duy chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với những điều kiện vật chất tương ứng; nếu tách rời, dễ dẫn đến chủ quan, duy ý chí.

Chẳng hạn, trong phát triển kinh tế - xã hội, nếu chỉ nhấn mạnh “đổi mới tư duy” mà không đi kèm cải cách thể chế, nâng cao năng lực sản xuất và đầu tư khoa học - công nghệ, thì sự thay đổi về nhận thức khó chuyển hóa thành kết quả thực tiễn. Ngược lại, khi nền tảng vật chất được cải thiện, các giá trị và chuẩn mực xã hội cũng dần vận động theo hướng tiến bộ.

Trên không gian mạng hiện nay, cũng tồn tại những quan điểm cho rằng chỉ cần “thay đổi nhận thức” là có thể giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp. Tuy nhiên, cách nhìn duy vật lịch sử cho thấy các vấn đề như bất bình đẳng hay phân hóa xã hội không thể xử lý chỉ bằng tuyên truyền hay giáo dục mà phải gắn với việc cải thiện các điều kiện kinh tế - xã hội tương ứng. Qua đó, góp phần khắc phục những cách tiếp cận giản đơn, đồng thời khẳng định tính khoa học của thế giới quan duy vật.

Thứ hai, định hướng hoạt động thực tiễn trong đấu tranh tư tưởng hiện nay

Theo lập trường của C. Mác và Ph. Ăngghen, được V.I.Lênin phát triển, việc lý giải các hiện tượng tư tưởng cần xuất phát từ những điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể. Cách tiếp cận này giúp khắc phục lối nhìn phiến diện, chỉ dừng ở biểu hiện ý thức mà không thấy được cơ sở vật chất của nó. Trong bối cảnh hiện nay, nếu tách rời đấu tranh tư tưởng khỏi bối cảnh phát triển kinh tế, cấu trúc xã hội và điều kiện lịch sử cụ thể, việc phản bác các quan điểm sai trái dễ rơi vào áp đặt, thiếu sức thuyết phục.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử cũng nhấn mạnh rằng ý thức xã hội mang tính độc lập tương đối và có thể ảnh hưởng trở lại đời sống xã hội. Từ đó cho thấy công tác tư tưởng, lý luận có ý nghĩa đặc biệt trong việc định hướng dư luận, củng cố niềm tin và thống nhất nhận thức trong xã hội. Thực tiễn cho thấy, trước các thông tin sai lệch trên không gian mạng, nếu chỉ xử lý bằng biện pháp kỹ thuật mà xem nhẹ tuyên truyền, giáo dục thì khó đạt hiệu quả lâu dài. Ngược lại, khi gắn kết giữa cải thiện điều kiện kinh tế - xã hội với nâng cao chất lượng công tác tư tưởng, sẽ góp phần tạo đồng thuận và nâng cao hiệu quả đấu tranh tư tưởng.

Thứ ba, góp phần nâng cao năng lực “miễn dịch tư tưởng” trong bối cảnh không gian mạng

Kế thừa hệ thống lý luận của C. Mác và Ph. Ăngghen, đồng thời được V.I. Lênin phát triển, việc nhận thức đúng mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội giúp chủ thể có khả năng phân tích và sàng lọc thông tin một cách khoa học. Khi nắm vững nguyên lý tồn tại xã hội giữ vai trò quyết định, người tiếp nhận có thể đặt các quan điểm trong bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể để đánh giá, từ đó phân biệt giữa phản ánh khách quan và những biểu hiện xuyên tạc, phiến diện.

Hiện nay, không gian mạng xuất hiện nhiều thông tin sai lệch, cắt ghép hoặc thổi phồng nhằm gây hoài nghi và làm suy giảm niềm tin xã hội. Nếu thiếu nền tảng lý luận, người tiếp nhận dễ bị chi phối bởi cảm tính hoặc hiệu ứng đám đông. Ngược lại, khi được trang bị quan điểm duy vật lịch sử, mỗi cá nhân có thể tiếp cận thông tin một cách tỉnh táo, biết đối chiếu với thực tiễn và bản chất vấn đề, từ đó hình thành thái độ đúng đắn và hành vi phù hợp.

Như vậy, quan điểm này không chỉ có ý nghĩa nhận thức mà còn góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, nâng cao khả năng “tự đề kháng” trước các luận điệu sai trái, qua đó tăng cường hiệu quả đấu tranh tư tưởng trong bối cảnh hiện nay.

3. Kết luận

Thông qua phê phán các quan điểm sai lệch, V.I.Lênin vừa bảo vệ nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử, vừa phát triển thêm giá trị khoa học của học thuyết Mác -  Ăngghen. Từ đó, làm rõ bản chất phản ánh của ý thức xã hội và củng cố cơ sở phương pháp luận cho việc nhận thức và cải tạo xã hội.

Giai đoạn hiện nay, khi các quan điểm sai trái xuất hiện ngày càng tinh vi, những luận điểm của V.I.Lênin tiếp tục thể hiện giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Việc kiên định và vận dụng đúng đắn quan điểm duy vật lịch sử không chỉ góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng mà còn định hướng hoạt động thực tiễn phù hợp với quy luật khách quan, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.