TS. Lê Thu Hường

Trưởng phòng Quản lý đào tạo, bồi dưỡng và nghiên cứu khoa học

ThS. Võ Thị Thuý Hà

GVC. Phòng Quản lý đào tạo, bồi dưỡng và nghiên cứu khoa học

Tóm tắt:

Thượng tôn pháp luật là yêu cầu cốt lõi trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Giá trị của pháp luật được kiểm chứng trước hết ở sự nghiêm minh, công bằng và hiệu quả thực thi, chứ không dừng ở hệ thống quy định. Từ góc nhìn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bài viết làm rõ mối quan hệ giữa thượng tôn pháp luật, trách nhiệm thực thi công vụ và niềm tin của Nhân dân; liên hệ với thực tiễn cải cách hành chính, vận hành chính quyền địa phương hai cấp tại Nghệ An. Trên cơ sở đó, bài viết khẳng định: xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật và bảo vệ thực chất quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân là phương thức thiết thực góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.

Từ khóa: Thượng tôn pháp luật; niềm tin của Nhân dân; Nhà nước pháp quyền; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Ngày 9/11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, gắn với sự kiện Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta năm 1946. Nhìn từ ý nghĩa của ngày này, vấn đề đáng suy ngẫm là khoảng cách giữa quy định pháp luật và cách pháp luật được thực hiện trong đời sống. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thượng tôn pháp luật phải trở thành nguyên tắc chi phối hoạt động của bộ máy công quyền và chuẩn mực ứng xử của mỗi người dân. Chủ trương đúng đắn, chính sách tiến bộ tạo nền tảng cho niềm tin đối với Đảng và Nhà nước; việc giải quyết một hồ sơ, trả lời một kiến nghị hay sửa chữa một quyết định sai lại cho người dân thấy những chủ trương, chính sách ấy được thực hiện đến đâu.

1. Thượng tôn pháp luật - yêu cầu cốt lõi trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Thượng tôn pháp luật trước hết là sự khẳng định vị trí tối thượng của Hiến pháp và pháp luật trong tổ chức, hoạt động của Nhà nước và đời sống xã hội. Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân đều phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; quyền lực nhà nước phải được thực hiện đúng thẩm quyền, có sự kiểm soát và chịu trách nhiệm trước Nhân dân. Pháp luật vì vậy vừa xác lập quy tắc ứng xử chung, vừa giới hạn quyền lực công, ngăn ngừa sự tùy tiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân.

Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới xác định bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là một trong những quan điểm chỉ đạo quan trọng. Theo đó, Nhà nước tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, đồng thời tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Điểm cốt lõi của yêu cầu này là giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và Nhân dân làm chủ. Sự lãnh đạo của Đảng được thể chế hóa thành pháp luật, chính sách và tổ chức thực hiện thông qua hoạt động của bộ máy nhà nước; quyền làm chủ của Nhân dân được bảo đảm bằng các thiết chế và cơ chế pháp lý cụ thể. Vì vậy, hiệu lực của pháp luật cũng là một trong những thước đo năng lực thể chế hóa và tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng.

Yêu cầu thượng tôn pháp luật càng cần được nhìn từ phía người nắm giữ quyền lực công. Nếu pháp luật nghiêm với người dân nhưng lại bị vận dụng tùy tiện hoặc bị né tránh bởi người thực thi công vụ, nguyên tắc pháp quyền sẽ bị suy giảm ngay trong thực tế. Mọi quyết định công quyền phải có căn cứ pháp lý, đúng thẩm quyền, chịu sự kiểm soát và giám sát theo quy định. Chức vụ, quyền hạn càng cao thì trách nhiệm tuân thủ pháp luật, giải trình và chịu trách nhiệm về quyết định của mình càng lớn.

2. Thực thi pháp luật nghiêm minh, công bằng - cơ sở củng cố niềm tin của Nhân dân

Giá trị của một hệ thống pháp luật được thể hiện rõ nhất ở khả năng đi vào cuộc sống. Số lượng văn bản được ban hành hay mức độ hoàn thiện của quy định chưa đủ để phản ánh hiệu quả thực thi. Một chính sách đúng đắn nhưng thực hiện chậm trễ, thiếu nhất quán; một quyền lợi được pháp luật ghi nhận nhưng người dân gặp nhiều trở ngại khi thực hiện thì giá trị thực tế của chính sách, pháp luật ấy sẽ bị hạn chế.

Niềm tin của Nhân dân vì thế được hình thành và bồi đắp từ những trải nghiệm rất cụ thể. Đó là một thủ tục được giải quyết đúng hạn, một kiến nghị được trả lời thỏa đáng, một tranh chấp được xử lý khách quan, một hành vi vi phạm được xử lý nghiêm minh, không phụ thuộc vào địa vị hay quan hệ của người vi phạm. Ngược lại, sự đùn đẩy trách nhiệm, thiếu công khai, minh bạch, nhũng nhiễu hoặc tùy tiện trong thực thi công vụ gây thiệt hại cho người dân và làm suy giảm uy tín của cơ quan nhà nước.

Thực tiễn tại Nghệ An cho thấy, yêu cầu thượng tôn pháp luật ngày càng gắn chặt với trách nhiệm giải quyết những vấn đề phát sinh trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Theo số liệu UBND xã Hưng Nguyên báo cáo phục vụ cuộc giám sát của HĐND tỉnh ngày 14/10/2026, từ ngày 1/7/2025 đến ngày 10/9/2026, xã tiếp nhận 457 đơn khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh; trong đó có 365 đơn thuộc thẩm quyền giải quyết. Tỷ lệ giải quyết được báo cáo đạt 92,33%; còn 28 vụ việc đang tiếp tục xử lý, không có vụ việc quá hạn[1]. Những kết quả này cho thấy nỗ lực xử lý công việc ở cơ sở, nhưng tỷ lệ giải quyết và tình trạng đúng hạn chưa tự chúng trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: quyền, lợi ích hợp pháp của người dân đã được bảo đảm như thế nào trong từng vụ việc?

Ở phạm vi toàn tỉnh, trong 6 tháng đầu năm 2026, các cơ quan chức năng tiếp nhận 6.869 đơn khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh và tranh chấp đất đai, trong đó 6.013 đơn đủ điều kiện xử lý; khoảng 82% đơn thư tập trung vào lĩnh vực đất đai[2]. Những con số này cho thấy yêu cầu giải quyết đúng pháp luật, minh bạch và có trách nhiệm đối với quyền, lợi ích của người dân không chỉ đặt ra ở một địa phương.

Tại xã Tân Phú, kết quả giám sát ngày 23/9/2026 cho thấy 5.944/6.339 hồ sơ đã được số hóa kết quả giải quyết thủ tục hành chính, đạt 93,8%, còn 395 hồ sơ chưa được số hóa kết quả[3]. Ở xã Diễn Châu, ngày 20/4/2026, Chủ tịch UBND tỉnh trực tiếp đối thoại với 108 công dân liên quan đến kiến nghị bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng qua các dự án Quốc lộ 1A và cầu Yếu[4]. Đây là những chỉ dấu ở các khâu khác nhau của thực thi pháp luật: xử lý đơn thư, bảo đảm tính đầy đủ của hồ sơ hành chính và giải thích căn cứ pháp lý đối với những kiến nghị của người dân; không thể đồng nhất các chỉ số ấy với mức độ bảo đảm quyền lợi hợp pháp trong từng vụ việc.

Tỷ lệ hồ sơ đã giải quyết, mới phản ánh một mặt của kết quả thực thi. Cần phân biệt rõ ba yêu cầu: giải quyết đúng thời hạn, giải quyết đúng quy định pháp luật và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Hồ sơ được trả đúng hạn nhưng giải quyết sai quy định vẫn không đáp ứng yêu cầu pháp quyền. Với yêu cầu không có cơ sở pháp lý, cơ quan có thẩm quyền cần giải thích rõ ràng, khách quan để người dân hiểu và thực hiện quyền của mình theo quy định.

Nghị quyết số 26/NQ-HĐND năm 2026 của HĐND tỉnh Nghệ An về nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 6 tháng cuối năm đã thẳng thắn chỉ ra rằng cải cách hành chính tuy có chuyển biến nhưng chưa toàn diện, việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp vẫn còn những khó khăn, bất cập cần khắc phục. Nhận diện bất cập là bước đầu của giám sát; giá trị của giám sát chỉ được xác lập đầy đủ khi chỉ rõ trách nhiệm, thời hạn và kết quả khắc phục. Nếu các hạn chế tiếp tục được ghi nhận qua nhiều kỳ báo cáo mà chưa chuyển thành thay đổi trong giải quyết công việc thì người dân khó cảm nhận được hiệu quả của cải cách.

Từ ngày 1/7/2025, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với năng lực thực thi công vụ, nhất là ở cấp xã, nơi trực tiếp giải quyết nhiều công việc thiết thân của người dân. Giảm đầu mối và sắp xếp tổ chức là những thay đổi cần thiết, song thước đo hiệu quả cải cách vẫn phải là thời gian giải quyết công việc, khả năng tiếp cận dịch vụ công và mức độ bảo đảm quyền lợi hợp pháp của Nhân dân.

Không nên đồng nhất sự hài lòng trước mắt với tính đúng đắn của việc thực thi pháp luật. Cơ quan có thẩm quyền cần kiên quyết bảo vệ quyết định đúng; với quyết định sai, phải nhận trách nhiệm, sửa chữa và khắc phục hậu quả khi quyền lợi hợp pháp của người dân bị xâm phạm. Niềm tin bền vững hình thành từ sự công bằng, minh bạch và trách nhiệm trong từng quyết định công quyền, chứ không phải từ việc chấp thuận mọi yêu cầu.

3. Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật - góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ thực tiễn

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng bao hàm cả đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thông tin xuyên tạc và khẳng định những giá trị đúng đắn bằng kết quả thực tiễn. Ở phương diện này, thực thi pháp luật có sức thuyết phục riêng: một quyết định công quyền đúng pháp luật, một sai phạm được xử lý công bằng, một quyền lợi hợp pháp được bảo vệ là những điều người dân có thể trực tiếp kiểm chứng. Chính từ trải nghiệm ấy, nhận thức về Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân có thêm cơ sở trong đời sống.

Thực tế cho thấy, những vụ việc vi phạm pháp luật, biểu hiện lạm quyền, thiếu trách nhiệm hoặc chậm trễ trong giải quyết quyền lợi chính đáng của người dân có thể bị lợi dụng để đưa ra những nhận định phiến diện, xuyên tạc về hoạt động của bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, không thể lấy những sai phạm của một số tổ chức, cá nhân để phủ nhận toàn bộ hệ thống pháp luật hoặc đồng nhất hiện tượng vi phạm với bản chất của Nhà nước pháp quyền. Cũng không thể vì lo ngại các thông tin xuyên tạc mà né tránh việc chỉ rõ hạn chế, bất cập trong thực thi pháp luật.

Muốn phản bác những nhận định sai lệch một cách thuyết phục, trước hết phải nhìn thẳng vào các sai phạm và xử lý bằng pháp luật. Một quyết định thiếu căn cứ được sửa chữa, một quyền lợi hợp pháp được khôi phục hay một cán bộ vi phạm bị xử lý đúng quy định cho thấy bộ máy nhà nước có khả năng tự kiểm tra, tự điều chỉnh. Sự nghiêm minh ấy có giá trị hơn lời khẳng định chung chung, bởi người dân có thể đối chiếu lời nói với kết quả.

Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật đòi hỏi việc tôn trọng và chấp hành pháp luật thành nhu cầu tự giác, chuẩn mực ứng xử thường xuyên trong mỗi cơ quan, tổ chức và cá nhân. Với cán bộ, đảng viên, chuẩn mực ấy cần được nhận diện bằng hành vi công vụ: không vượt quá thẩm quyền, không lấy quan hệ cá nhân thay thế quy định, không né tránh trách nhiệm và không đặt lợi ích riêng lên trên lợi ích công.

Đối với Trường Chính trị tỉnh Nghệ An, giáo dục văn hóa thượng tôn pháp luật cần đi vào cách tổ chức bài giảng và đánh giá năng lực vận dụng của học viên. Bên cạnh việc nắm vững quy định, học viên cần được đặt trước những tình huống công vụ gần với thực tế vận hành chính quyền địa phương hai cấp: một kiến nghị vượt thẩm quyền, một hồ sơ đúng hạn nhưng có dấu hiệu giải quyết chưa đúng quy định, hoặc một quyết định cần được xem xét trách nhiệm và khắc phục hậu quả. Từ việc phân tích căn cứ pháp lý, xác định thẩm quyền đến lựa chọn phương án xử lý và giải trình, giảng viên giúp học viên nhận ra rằng tinh thần thượng tôn pháp luật thể hiện ngay trong từng quyết định công vụ. Khi cách tư duy và hành xử ấy được vận dụng tại cơ quan, đơn vị, địa phương, tác động của đào tạo, bồi dưỡng mới thực sự chuyển thành văn hóa thượng tôn pháp luật trong thực tiễn.

KẾT LUẬN

Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11 cũng là dịp nhìn lại trách nhiệm của bộ máy công quyền trong việc đưa pháp luật vào cuộc sống. Đối với người dân, sự nghiêm minh của pháp luật được cảm nhận qua những việc cụ thể: hồ sơ được xử lý đúng quy định, kiến nghị được giải thích có căn cứ, quyết định sai được sửa chữa và quyền lợi hợp pháp được bảo vệ. Vì thế, thước đo của thượng tôn pháp luật nằm ở chất lượng thực thi và trách nhiệm giải trình, chứ không dừng ở số lượng văn bản hay kết quả thống kê. Khi quyền lực được kiểm soát bằng pháp luật và người dân được đối xử công bằng, niềm tin đối với Đảng và Nhà nước có nền tảng thực tế để bền vững. Đó là sức thuyết phục của việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ chính hoạt động công vụ hằng ngày.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

2. Quốc hội (2012), Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, số 14/2012/QH13, ngày 20/6/2012.

3. Hội đồng nhân dân tỉnh Nghệ An (2026), Nghị quyết số 26/NQ-HĐND về nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 6 tháng cuối năm 2026.