Liên kết
 
 
 
 
Thôìng kê
 
 
 
 
Nghiên cứu, trao đổi

PHƯƠNG TIỆN ĐỌC ĐANG ĐỊNH HƯỚNG VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY?

                                                                                                  Ths. Trần Bá Long

          Đất nước đã đổi mới được hơn 30 năm với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mọi mặt đời sống đã được nâng lên một bước. Song bên cạnh đó, một số giá trị truyền thống mang tính tích cực đang bị mai một. Trong đó, phải kể đến việc đọc sách của người Việt nam. Hiện nay đâu đâu cũng dẽ dàng nhìn thấy sự một sự “yên tĩnh” đến lạ của các thư viện. Sự trống vắng bạn đọc của các thư viện không chỉ xẩy ra ở các thư viện công cộng, thư viện chuyên ngành mà còn hiện hữu trong các thư viện trường học. Điều này đã làm cho Đảng, Nhà nước, các nhà nghiên cứu băn khoăn lo lắng. Đã có nhiều nghiên cứu về tình  trạng đọc sách của người Việt Nam nói chung và giới trẻ nói riêng, tiếp cận vấn đề dưới các góc độ khác nhau nhưng phần lớn đều đánh giá thực trạng việc đọc sách của người Việt Nam hiện nay là: Người Việt Nam hiện nay rất “lười đọc sách”. Tuy nhiên, các đánh giá này đã thỏa đáng chưa? Vấn đề đã được khảo nghiệm một cách nghiêm túc hay chưa? Để khảo nghiệm thêm về vấn đề này, bài viết sau đây xin được tiếp cận với một giả thuyết khác: Người Việt không lười đọc sách, có chăng là văn hóa đọc đã thay đổi. Với giả thuyết này, tác giải bài viết đã lập ra một nhóm nghiên cứu với đề tài: Điều gì định hướng văn hóa đọc của người Việt hiện nay? Và trong khuôn khổ bài viết này,  tác giả sẽ đưa ra những kết quả nghiên cứu bước đầu.

          Trước tiên, chúng ta hãy xem xét các con số mà các nghiên cứu gần đây đưa ra:

Người Việt Nam hiện nay rất “lười đọc sách”. Theo thống kê do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đưa ra (tháng 4-2013): Một người Việt Nam đọc 0,8 cuốn sách/năm. Tỷ lệ người hoàn toàn không đọc sách chiếm tới 26%, thỉnh thoảng mới cầm một cuốn sách lên đọc chiếm áp đảo tới 44%, còn đọc thường xuyên là 30%. Bạn đọc của thư viện chỉ chiếm 8-10% số dân. Thư viện quốc gia Việt Nam có khoảng 50 ngàn bạn đọc thường xuyên, thư viện cấp tỉnh chỉ có 1.000 - 2.000 bạn đọc, cấp huyện có 500-600 bạn đọc, thư viện/phòng đọc cấp xã có 100 - 200 bạn đọc. Rất nhiều trẻ em xem truyện tranh, ngại truyện chữ; thanh niên đọc truyện ngôn tình trên internet.

          Theo nghiên cứu của ông Nguyễn Quang Thạch, cha đẻ của phong trào xây dựng văn hóa đọc ở nông thôn Việt Nam sáng lập từ năm 2007, khi phỏng vấn trên 3.000 người cho thấy: Có đến 90% người chưa từng mượn sách ở thư viện nhà trường hoặc nhà trường không cho mượn sách đem về nhà đọc. Đáng lo ngại hơn là những người được phỏng vấn chủ yếu là độ tuổi từ 10 - 40. So sánh với các con số thống kê ở một số nước:

Một người Pháp đọc 15 quyển sách/năm; người Mỹ đọc 12 quyển/năm hay gần hơn là Malaysia, theo số liệu thống kê năm 2012, mỗi người dân nước này đọc từ 10-20 quyển sách/năm… Một cuộc thăm dò của Báo Lao động gần đây, loại sách đang được người Việt đọc nhiều nhất là truyện tranh (60%), kế đến là truyện ngắn (50%), truyện dịch (35%), tiểu thuyết trong nước (30%) và thơ (20%)!

          Như vậy, nhìn vào các con số trên không khỏi làm cho chúng ta phải giật mình. Đọc sách là nhu cầu thiết yếu của con người, là nguồn năng lượng quan trọng cho phát triển dân trí đồng thời là cánh cửa để mở kho tàng tri thức phục vụ cho chính con người. Vậy mà với thời đại thông tin như hiện nay, người Việt lại “lười đọc sách” đến vậy thì là một tình trạng đáng báo động, cần phải có các nghiên cứu đi sâu tìm hiểu thực trạng: liệu có phải người Việt “lười” đọc sách đến như thế hay không? nguyên nhân của thực trạng này là gì?

          Để xem các kết luận đã đưa ra đã thỏa đáng hay chưa, thiết nghĩa trước tiên cần phải làm rõ hai khái niệm: Sách và đọc sách theo thời đại ngày nay. Trước thời đại thông tin bùng nổ (trước thập kỷ 80 của thế kỷ XX), sách được hiểu là: “một loạt các tờ giấy có chữ hoặc hình ảnh được viết tay hoặc in ấn, được buộc hoặc dán với nhau về một phía”. Với thời đại công nghệ thông tin như ngày nay, sách phải hiểu rộng ra: sách không còn chỉ là làm bằng giấy hay các chất liệu cụ thể mà còn là thông tin được lưu trữ nhị phân, cái mà người ta thường gọi là: sách số, sách điện tử; file điện tử, file mềm (soft)... Từ quan niệm về sách thay đổi, khái niệm đọc hay đọc sách cũng phải thay đổi theo: đó là việc đọc thông tin được lưu trên các dạng tài liệu chứ không nhất thiết là sách với nghĩa là được làm từ giấy. Như vậy, chúng ta phải thống nhất với nhau là: cái mà chúng ta đang mặc định là đọc sách ở đây phải hiểu rộng ra một chút, đó là việc đọc thông tin được lưu trên các dạng tài liệu chứ không nhất thiết là sách với nghĩa là được làm từ giấy.

          Trên thực tế, người ta ước tính hiện nay khoảng ba phần tư thông tin của loài người làm ra từ khi có chữ viết đến nay đã được lưu giữ dưới dạng số. 100% tờ báo trên thế giới được phát hành dưới dạng số và người ta đã dự báo hồi kết cho các tờ báo giấy này. Có nhà báo nói khoảng 50 năm nữa báo giấy sẽ biến mất. Có nhà báo khác lại nói, chỉ 4 - 5 năm nữa, báo giấy sẽ bị thay thế bởi các loại hình báo chí khác. Các nhận định về số phận báo giấy tuy chỉ là dự đoán nhưng cũng có căn cứ xác đáng. Với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, loài người đã cho ra đời các loại phương tiện hỗ trợ việc đọc rất tiện lợi, hiệu quả và hữu ích và đặc biệt là rất kinh tế, đó là: computer, laptop, máy đọc sách, máy tính bảng, smartphone…thậm chí nhiều phần mềm đọc sách báo hộ con người…

          Với các phương tiện hữu ích này, ngày nay đâu đâu cũng thấy người ta đang hí hoáy đọc. Họ đọc mọi lúc, mọi nơi: văn phòng, trên xe tàu, xe, trong công viên, trong quán nước, trong khi họp, trong lớp học, trên giường, thậm chí chúng ta không hiếm thấy một người vừa tắm biển với một chiếc smartphone trên tay. Người ta đọc và đọc, chắc chắn thời gian người ta bỏ ra để đọc còn nhiều hơn so với trước đây. Họ đọc nhiều như vậy, tại sao các nghiên cứu lại chỉ ra: Người Việt  rất “lười đọc”? Như vậy, người ta vẫn đọc nhưng không đến thư viện. Thư viện đang nhắc ở đây là thư viện truyền thống. Quả thực với tình trạng các thư viện hiện nay thì có thể đồng tình với các nghiên cứu đã nêu: người Việt “lười đọc sách”. Hầu hết các thư viện đều vắng bóng bạn đọc, thậm chí cả các thư viện trường học. Điều này có nhiều nguyên nhân, thứ nhất là do trình độ công nghệ phát triển như đã nói ở trên, thứ hai, phải kể đến sự thiếu năng động của các thư viện hiện nay, đó là không chủ động thay đổi để thích nghi với bạn đọc, những người đã thay đổi hoàn toàn về văn hóa đọc.

          Tại Hội thảo “Văn hóa đọc, thực trạng và giải pháp” tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh (2010), khái niệm “văn hóa đọc” được lý giải theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng, văn hóa đọc là cách ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các nhà quản lý và các cơ quan quản lý nhà nước; ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của cộng đồng và ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân trong xã hội. Xét từ góc độ cá nhân, văn hóa đọc cần hội tụ đủ 3 yếu tố là thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc. Theo nghĩa hẹp, “văn hóa đọc” là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân hình thành nên: Thói quen đọc, sở thích đọc, kỹ năng đọc, các yếu tố này có mối quan hệ biện chứng cùng bổ sung, bồi đắp cho nhau. Khi cá nhân có những ứng xử, giá trị và chuẩn mực đúng đắn, lành mạnh sẽ hình thành thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc lành mạnh. Giáo sư Chu Hảo trong Hội thảo “Sách và chấn hưng giáo dục” đã đề cập đến 3 yếu tố cấu thành nên văn hóa đọc, đó là thói quen đọc, phương pháp chọn sách và kỹ năng đọc, các yếu tố trên có mối quan hệ mật thiết và hỗ trợ lẫn nhau. Như vậy, văn hóa đọc đã vượt lên khái niệm đọc đơn thuần, nó hướng đến giá trị nghệ thuật đích thực, hướng đến các ứng xử, giá trị và chuẩn mực thẩm mỹ của cộng đồng xã hội.

          Để tìm hiểu về văn hóa đọc của bạn đọc thư viện Trường Chính trị Nghệ An, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát 68 cán bộ, giảng viên, viên chức và 420 học viên của Trường. Khảo sát được tiến hành với nội dung phỏng vấn và phát phiếu điều tra. Phiếu điều tra gồm 40 câu hỏi được thiết kế để khảo sát các nội dung sau: Văn hóa đọc của bạn đọc (thói quen, thời gian, giá trị đọc…); sự hài lòng của bạn đọc đối với: cơ sở vật chất của thư viện; vốn tài liệu; sự phục vụ của cán bộ thư viện… nhằm khảo sát nguyên nhân bạn đọc ít đến thư viện trường. Kết quả nhận được như sau:

          Phần lớn cán bộ, giảng viên, học viên đều có nhu cầu đọc. Khi được hỏi Anh/Chị có thích đọc sách không? 17% cán bộ, giảng viên trả lời “rất thích”, 41% trả lời “thích”, 39% trả lời “bình thường” và 3% trả lời “không thích”, 0% trả lời “ghét”. Cũng với câu hỏi này, 14% học viên trả lời “rất thích”, 24% trả lời “thích”, 45% trả lời “bình thường” và 7% trả lời “không thích”, 0% trả lời “ghét”. Khảo sát còn cho thấy, mặc dầu Bạn đọc ít đến với thư viện nhưng nhu cầu đọc vẫn cao. Khi được hỏi Hàng ngày Anh/Chị đọc trên mạng Internet bao nhiêu thời gian: (10 – 20 phút □ 30 – 60 phút □ 60 - >120 phút) □ thì có 67% cán bộ, giảng viên mỗi ngày bỏ ra từ 60 đến 120 phút để đọc trên mạng Internet; 23% bỏ ra 30 đến 60 phút để đọc, 10% bỏ ra 10 đến 20 phút để đọc. Cũng với câu hỏi này, 56% học viên bỏ ra từ 60 đến 120 phút để đọc trên mạng Internet; 35% bỏ ra 30 đến 60 phút để đọc, 9% bỏ ra 10 đến 20 phút để đọc. Như vậy, khảo sát đã cho thấy nhu cầu đọc của bạn đọc là rất cao.

          Tuy nhiên, khảo sát đã chỉ ra: Văn hóa đọc của bạn đọc đã thay đổi nhiều so với văn hóa đọc truyền thống. Không có nhiều người đến thư viện thường xuyên. Bạn đọc là cán bộ, giảng viên đến thư viện 1 đến 2 lần/tháng chỉ có 30%  và 1 đến 2 lần/quý là 70%. Bạn đọc là học viên đến thư viện 1-2 lần/tháng là 2%, 1-2 lần/quý là 35%. Phần lớn bạn đọc đã sử dụng các phương tiện nghe nhìn như: máy tính xách tay, điện thoại thông minh để đọc thay vì đến với thư viện truyền thống. Khi được hỏi: Anh/chị có thường xuyên đọc tài liệu, sách, báo trên máy tính xách tay, máy tính bảng hay điện thoại không?  67% cán bộ, giảng viên trả lời là thường xuyên, 30% trả lời thỉnh thoảng và chỉ có 3% trả lời là hiếm khi. Đối với bạn đọc là học viên, 87% đọc thường xuyên trên máy tính xách tay, máy tính bảng hay điện thoại di động và số người thỉnh thoảng sử dụng là 13%, số người trả lời hiếm khi sử dụng là 0%. Khi được hỏi Anh/chị có bao giờ tải tài liệu điện tử trên mạng Internet để sử dụng chưa ? có 87% cán bộ, giảng viên trả lời: Thường xuyên, 13% trả lời Thỉnh thoảng và 0% trả lời chư bao giờ. Con số này đối với học viên là: 67% trả lời Thường xuyên, 21%  trả lời Thỉnh thoảng và 12% trả lời Chưa bao giờ. Với câu hỏi Anh/chị có thường xuyên truy cập mạng Internet để tìm tài liệu hay đọc sách báo không? câu trả lời từ cán bộ, giảng viên là 89% Thường xuyên, 11% trả lời Thỉnh thoảng 0% trả lời chư bao giờ. Với câu hỏi này trả lời từ học viên cũng không khác nhiều với cán bộ, giảng viên: 78% trả lời Thường xuyên, 22% trả lời Thỉnh thoảng 0% trả lời Chưa bao giờ. Khi được hỏi: Anh/Chị có nghĩ rằng nên chuyển đổi Thư viện truyền thống sang thư viện điện tử? 32% cán bộ, giảng viên cho rằng là nên, 65% chọn phát triển cả hai, chỉ có 3% cho rằng không nên. Với câu hỏi này, khi khảo sát học viên thì nhận được câu trả lời như sau: 56% cho là nên, 43% cho rằng nên phát triển cả hai và 1% cho là không nên chuyển đổi thư viện truyền thống sang thư viện điện tử.

          So với thói quen đọc truyền thống, thì thói quen đọc của bạn đọc của Thư viện đã có sự thay đổi rất lớn. Khi được hỏi: Anh/Chị có bao giờ đến phòng đọc Thư viện để đọc tài liệu, sách, báo, tạp chí không? 0% cán bộ, giảng viên trả lời Thường xuyên, 45% trả lời Thỉnh thoảng và 55% trả lời Chưa bao giờ. Đối với Bạn đọc là học viên, câu trả lời là: 0% trả lời Thường xuyên, 25% trả lời Thinh thoảng, 75% trả lời Chua bao giờ. Với câu hỏi Anh/Chị đến Thư viện để: Chỉ có 15% cán bộ giảng viên đến phòng đọc để đọc tài liệu nghiên cứu và 7% đến để đọc báo, tạp chí. Con số này đối với học viên là 2% đến phòng đọc Thư viện để đọc tài liệu nghiên cứu và 11% đến đẻ đọc báo, tạp chí.

          Như vậy với kết quả sát trên, bước đầu ta có thể thấy: Thói quen đọc của Bạn đọc Thư viện đã có thay đổi đáng kể so với bạn đọc truyền thống. Tức là Bạn đọc mặc dù ít đến Thư viện song họ vẫn đọc. Tuy nhiên thói quen đọc đã có phần thay đổi: Thay vì đến Thư viện để đọc, mượn tài liệu, Bạn đọc đã đọc thông qua các phương tiện nghe nhìn, đọc tài liệu điện tử qua các nguồn tài liệu thay thế trên mạng Internet, mạng xã hội...thay cho đọc sách, báo truyền thống. Giá trị đọc của bạn đọc cũng đã có sự thay đổi. Bạn đọc đến với thư viện chủ yếu là mượn tài liệu giáo khoa (tài liệu chuyên môn) 78% đối với cán bộ, giảng viên, 82% đối với học viên. Rất ít bạn đọc đến với thư viện để đọc tài liệu: 15% đối với cán bộ, giảng viên và 3% đối với học viên. Số bạn đọc đến thư viện để đọc báo, tạp chí là 4% cán bộ, giảng viên và 3% học viên. Số bạn đọc đến với thư viện để trao đổi, thảo luận nhóm, học nhóm là 0% đối với cả 2 đối tượng cán bộ, giảng viên và học viên.

          Bạn đọc của Thư viện chỉ đọc những tài liệu cần thiết cho công việc, học tập của mình: Số bạn đọc đến Thư viện để mượn sách (giáo trình, tài liệu chuyên khảo) chiếm 83% đối với cán bộ giảng viên và 89% đối với học viên. Trong khi đó, bạn đọc đến thư viện để mượn báo, tạp chí chỉ chiếm 5% đối với cán bộ, giảng viên và 2% đối với học viên. Con số này đối với tác phẩm văn học là 7% đối với cán bộ, giảng viên và 2% đới với học viên.

          Số bạn đọc đến với Thư viện đọc, mượn tài liệu ngoại văn rất ít, hầu như không có bạn đọc nào. Khi được hỏi: Anh/Chị có thường đọc báo, tạp chí tiếng Anh không? và Anh/Chị có thường tham khảo tài liệu, sách ngoại văn không? Chỉ có 1% cán bộ giảng viên trả lời thỉnh thoảng có xem tại phòng đọc chứ không mượn. Cũng giống như cán bộ, giảng viên, cũng chỉ có 0,5% học viên trả lời là có thỉnh thoảng xem tài liệu tiếng Anh trên phòng đọc chứ chưa bao giờ mượn về đọc.

          Như vậy, tuy phạm vi và đối tượng khảo sát chỉ hạn chế trong Trường Chính trị Nghệ An, nghiên cứu đã chỉ ra được phần nào thực trạng của việc đọc sách của bạn đọc hiện nay: Đó là bạn đọc không lười đọc như được nghĩ mà do văn hóa đọc của bạn đọc  đã có sự thay đổi lớn. Trong đó phương tiện đọc đã chi phối, định hướng mạnh mẽ văn hóa đọc của bạn đọc. Và như vậy, để phát tiển văn hóa đọc người Việt nói chung, giới trẻ nói riêng thiết nghĩ cần phải có các công trình nghiên cứu sâu hơn về văn hóa đọc của người Việt hiện nay, đặc biệt chú trọng nghiên cứu thói quen đọc qua các phương tiện nghe nhìn, có như vậy mới nắm rõ được nguyên nhân sâu xa dẫn đến việc người Việt hiện nay ít đến thư viện và để có giải pháp phát triển giá trị đọc và ứng xử đọc của người Việt Nam, tránh được việc các phương tiện đọc chi phối làm chệch hướng giá trị đọc, ứng xử đọc của người Việt dẫn đến việc người Việt luôn luôn đọc nhưng thông tin đọc chỉ là những thông tin rẻ tiền, câu khách, những thông tin chỉ có tính thời sự mà không có nhiều giá trị về văn hóa, giáo dục.

 ( Bài đã được đăng trên Tạp chí KH&CN Nghệ An số 7/2017)

Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn